ZEGAR KLIMATYCZNY – ATMOSFERA

Tegoroczny projekt  Zegara Klimatycznego zwraca uwagę na problemy z atmosferą. Z jednej strony z zanieczyszczeniem powietrza bezpośrednio wpływjącymi na zdrowie ludzi – pyłami zawieszonymi oraz tlenkami siarki i azotu. Z drugiej strony pokazujemy inne zagrożenie – wysokie globalne stężenie CO2, które mimo, że obecnie bezpośrednio nie zagraża zdrowiu człowieka to stanowi ogromne zagrożenie dla klimatu w jakim żyjemy. Choć CO₂ nie jest bezpośrednim wskaźnikiem smogu, jego rosnące stężenie jest konsekwencją tego samego modelu energetycznego opartego na spalaniu paliw kopalnych, który odpowiada również za emisję zanieczyszczeń powietrza.

Zegar klimatyczny to coroczny projekt projekt edukacyjny, uruchamiany od 2021 roku w Dzień Ziemi. W poprzednich latach zegar klimatyczny wskazywał: emisje CO2 , liczbę ginących gatunków , tempo wylesiania, zużycie wody oraz cyfrowy ślad węglowy.

STĘŻENIE CO₂ – ALARM DLA KLIMATU

Choć dwutlenek węgla (CO₂) w stężeniach obecnie występujących w atmosferze nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia człowieka, jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na zmiany klimatu. CO₂ jest gazem cieplarnianym, który zatrzymuje część energii cieplnej w atmosferze, wpływając na globalny bilans energetyczny Ziemi.

Wzrost stężenia CO₂ w atmosferze jest bezpośrednim skutkiem spalania węgla, ropy i gazu w energetyce oraz transporcie, działalności przemysłu ciężkiego i produkcji cementu, a także wylesiania i degradacji lasów, które ograniczają naturalną zdolność planety do pochłaniania dwutlenku węgla. Istotną rolę odgrywa również intensywne rolnictwo i hodowla przemysłowa, a w szerszym ujęciu – rosnąca globalnie konsumpcja energii i surowców, napędzająca model rozwoju oparty na wysokiej emisji gazów cieplarnianych.

Rosnące stężenie CO₂ prowadzi do wzrostu średniej temperatury na Ziemi, nasilenia ekstremalnych zjawisk pogodowych, zmian w obiegu wody oraz destabilizacji wielu ekosystemów, wpływając w dłuższej perspektywie również na bezpieczeństwo żywnościowe, gospodarkę i zdrowie ludzi.

JAKOŚĆ POWIETRZA – WPŁYW NA ZDROWIE

Jakość powietrza zależy przede wszystkim od stężenia zanieczyszczeń powstających w wyniku spalania paliw kopalnych w energetyce, ogrzewaniu budynków, przemyśle oraz transporcie. Do najważniejszych substancji wpływających na zdrowie ludzi należą pyły zawieszone PM10 i PM2.5, a także tlenki azotu (NOₓ), dwutlenek siarki (SO₂) oraz ozon troposferyczny (O₃). Szczególnie niebezpieczne są drobne cząstki PM2.5, które mogą przenikać głęboko do płuc, a nawet do krwiobiegu. Długotrwała ekspozycja na zanieczyszczone powietrze zwiększa ryzyko chorób układu oddechowego i krążenia, udarów mózgu, chorób serca oraz przedwczesnej śmiertelności. Zanieczyszczenia powietrza wpływają również na funkcjonowanie układu nerwowego, odporność organizmu oraz rozwój dzieci.

Na poziom zanieczyszczeń wpływa przede wszystkim sposób wytwarzania energii, system ogrzewania budynków, transport oraz działalność przemysłowa. Ograniczenie emisji pyłów i gazów możliwe jest poprzez odchodzenie od spalania węgla i innych paliw kopalnych, rozwój odnawialnych źródeł energii, poprawę efektywności energetycznej budynków, modernizację systemów grzewczych oraz rozwój transportu publicznego i niskoemisyjnej mobilności. Istotną rolę odgrywają także regulacje publiczne, standardy emisyjne oraz indywidualne decyzje dotyczące sposobu ogrzewania domów, wyboru środka transportu czy zużycia energii.

ZRÓDŁA

• European Environment Agency. (2023). Air quality in Europe — 2023 report. Publications Office of the European Union. https://www.eea.europa.eu/publications/air-quality-in-europe-2023
• Global Burden of Disease Collaborative Network. (2020). Global burden of disease study 2019 (GBD 2019) results. Institute for Health Metrics and Evaluation. https://www.healthdata.org/gbd
• Hansen, J., Sato, M., Kharecha, P., Beerling, D., Berner, R., Masson-Delmotte, V., Pagani, M., Raymo, M., Royer, D. L., & Zachos, J. C. (2008). Target atmospheric CO₂: Where should humanity aim? Open Atmospheric Science Journal, 2, 217–231. https://pubs.giss.nasa.gov/abs/ha00410u.html
• Intergovernmental Panel on Climate Change. (2021). Climate change 2021: The physical science basis (Working Group I contribution to the Sixth Assessment Report). Cambridge University Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/
• Intergovernmental Panel on Climate Change. (2022). Climate change 2022: Impacts, adaptation and vulnerability (Working Group II contribution to the Sixth Assessment Report). Cambridge University Press. https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg2/
• National Aeronautics and Space Administration. (2024). Global climate change: Vital signs of the planet – Carbon dioxide. https://climate.nasa.gov/vital-signs/carbon-dioxide/
• National Oceanic and Atmospheric Administration. (2024). Trends in atmospheric carbon dioxide. Global Monitoring Laboratory. https://gml.noaa.gov/ccgg/trends/
• United Nations Environment Programme. (2023). Emissions gap report 2023. https://www.unep.org/resources/emissions-gap-report-2023
• World Health Organization. (2022). Air pollution. https://www.who.int/health-topics/air-pollution
• Główny Inspektorat Ochrony Środowiska. (2026). Portal jakości powietrza – dane pomiarowe. https://powietrze.gios.gov.pl/

ZASTRZEŻENIA METODOLOGICZNE

• Wartości mogą podlegać aktualizacji wraz z publikacją nowych raportów naukowych i korekt metodologicznych